Posts in category: Δείτε

Χωριό: Κτένι
Ύψος κάστρου: 680 μέτρα
Εποχή: Βυζαντινή
Χώρα: Ελλάδα
Περιφέρεια: Δυτική Μακεδονία
Δήμος: Κοζάνης

Γεωγραφική τοποθεσία και περιγραφή
Το Κτένι βρίσκεται ανατολικά της τεχνητής λίμνης Πολυφύτου και είναι κτισμένο στην ανατολική πλαγιά του Κάστρου. Το Κάστρο βρίσκεται πάνω σ’ έναν ψηλό και απόκρημνο λόφο, όπου σώζονται ερείπια αρχαίου οικισμού-φρουρίου με συνεχή ζωή από την προϊστορική ως τη βυζαντινή εποχή.
Όπως δείχνουν τα ερείπια (τείχη, δρόμοι, θεμέλια σπιτιών, δεξαμενών, υδραγωγείων και άλλων αρχαιολογικών ευρημάτων τα οποία είναι εκτεθειμένα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αιανής χάρη στις δωρεές των κατοίκων του χωριού όπως οι Αθ. Τσιάμης, Νικ. Τσιάμης και άλλοι δωρητές) αρκετά χρόνια πριν, ήταν μία πλούσια πόλη το Κάστρο και το κρησφύγετο της επαρχίας.
Ήταν χωρισμένο για την καλύτερη άμυνα και διοίκηση σε τρία διαμερίσματα. Περιμετρικά υπήρχαν ψηλά και γερά τείχη. Επίσης υπήρχαν τρεις μεγάλες Πύλες για την είσοδο στο Κάστρο και πολλοί υπόγειοι διάδρομοι. Έξω από την πόλη βρίσκονταν οι στάνες για τα χιλιάδες αιγοπρόβατα.

Ιστορία του Κάστρου
Το φθινόπωρο του 1649 οι Αλβανοί κυρίευσαν το Κάστρο. Τρεις μήνες πολεμούσαν για να το καταλάβουν. Οι εχθροί βρήκαν τις πηγές και έκοψαν την ύδρευση. Τα ζώα και οι άνθρωποι υπέφεραν από την έλλειψη νερού. Τότε ο Διοικητής της πόλης διέταξε να ετοιμαστούν όλοι και σε ανύποπτο χρόνο να εγκαταλείψουν την πόλη. Έδωσε εντολή να βγάλουν τα πέταλα από όλα τα ζώα και να τα γυρίσουν ανάποδα. Επίσης, όλοι οι άνθρωποι έβαλαν ανάποδα τα παπούτσια τους. Το βράδυ που είχε παγετό και σκοτάδι βγήκαν όλοι σιγά-σιγά έξω από ένα κρυφό μονοπάτι. Με το ξημέρωμα οι εχθροί που είδαν τα πατήματα πάνω στο χιόνι νόμισαν ότι ήρθαν ενισχύσεις – έτσι δεν πλησίασαν στα τείχη του Κάστρου για τρεις μέρες. Την τέταρτη μέρα μπήκαν στην πόλη και αφού τη λεηλάτησαν, την έκαψαν. Οι κάτοικοι που έφυγαν βρήκαν καταφύγιο στα διπλανά χωριά και φρούρια. Οι περισσότεροι μεταφέρθηκαν στην Κοζάνη. Η Ιστορία αναφέρει ότι ο Ιωάννης Τράντας με 122 οικογένειες, πολύ πλούσιος με 12.000 γίδια, εγκαταστάθηκε στην Κοζάνη στη θέση “Κρεββατάκια” στην αρχή σε σκηνές και αργότερα σε σπίτια που τα έκτισαν μόνοι τους κόβοντας ξύλα από το δάσος του Αγίου Νικολάου. Όλα αυτά γίνονται το 1649. Κατά την παράδοση υπάρχει αμύθητος θησαυρός στο Κάστρο γι αυτό κατά καιρούς διάφοροι χρυσοθήρες σκάβουν κρυφά τις νύχτες για να βρουν τον κρυμμένο θησαυρό.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Αιανής αποτελεί σήμερα ένα σύγχρονο ερευνητικό ίδρυμα πανελλήνιας σημασίας και εμβέλειας. Το κτηριακό συγκρότημα έχει συνολική έκταση 4.500 τ.μ. με τον εκθεσιακό χώρο (1000 τ.μ. περίπου) στον πρώτο όροφο και το ισόγειο, που περιλαμβάνει αποθήκες κατάλληλα διαμορφωμένες ως προς την ασφάλεια και αντιμετώπιση φθοράς από κλιματικές συνθήκες, εργαστήρια πληρέστατα οργανωμένα και εξοπλισμένα, γραφεία, βιβλιοθήκη, σχεδιαστήριο, αποθήκη εργαλείων-ξυλουργείο, ξενώνα και Αίθουσα Εκδηλώσεων, εξοπλισμένη με τα πλέον σύγχρονα οπτικοακουστικά μέσα, στην οποία, εκτός των άλλων, λειτουργούν τα Εκπαιδευτικά Προγράμματα της Αιανής που είχαν αρχίσει από το 1988 οργανωμένα πλέον σε 15 θεματικές ενότητες.

Η έκθεση των σημαντικότατων αρχαιολογικών ευρημάτων της αρχαίας Αιανής, αποτελεί την κύρια αφορμή για την ιστορική μελέτη του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, όπως αυτός διαμορφώθηκε και ήκμασε στα βόρεια σύνορά του. Για αυτό το λόγο η έκθεση του Μουσείου έχει κυρίως εκπαιδευτικό χαρακτήρα, χωρίς αυτό φυσικά να της στερεί την επιστημονική της αξία. Η έκθεση περιλαμβάνει σε έξι αίθουσες ευρήματα από την Αιανή, ενώ η 7^η προορίζεται για προσωρινές εκθέσεις.

Στην Αίθουσα Α ο επισκέπτης ενημερώνεται για την ιστορική ταυτότητα της Άνω Μακεδονίας,της Ελίμειας και της Αιανής.Ακολουθούν τα ευρήματα από τις ανασκαφές των νεολιθικών οικισμών της Αιανής και αυτών της Εποχής του Χαλκού.Εκτίθενται αντιπροσωπευτικά αγγεία από τη μεγάλη συλλογή των αμαυρόχρωμων και μυκηναϊκών αγγείων της Αιανής,καθώς και οι δυο ταφές του ίδιου νεκροταφείου με έντονα μυκηναϊκό χαρακτήρα.Την Ύστερη εποχή του Χαλκού διαδέχεται η Εποχή του Σιδήρου με τη χαρακτηριστική κεραμεική και κυρίως με τα περίτεχνα κοσμήματα,γνωστά ως <<μακεδονικά χαλκά>>.

Στην Αίθουσα Β εκτίθενται τα ευρήματα των ιστορικών χρόνων από την αρχαία πόλη της Αιανής.Τον επισκέπτη υποδέχεται το μαρμάρινο άγαλμα της Νίκης,ακρωτήριο κτηρίου της πόλης,ακολουθεί μετά το χάλκινο αγαλμάτιο της πεπλοφόρου από το τοπικό εργαστήριο.Στις επόμενες προθήκες ο επισκέπτης μπορεί να παρακολουθήσει χρονολογικά την εξέλιξη της πόλης μέσα από την κεραμεική της,από τα αρχαϊκά έως και τα ελληνιστικά χρόνια.Ενημερώνεται για τις συνήθειες των κατοίκων της,τις καθημερινές βιοποριστικές και οικιακές ασχολίες,τις εμπορικές ανταλλαγές,και τέλος θαυμάζει το μεγάλο αριθμό αγγείων που προήλθαν από τον πυθμένα της μεγάλης Δεξαμενής,όπου είχαν πέσει κατά την προσπάθεια των κατοίκων να αντλήσουν το πολύτιμο και αναγκαίο για τις καθημερινές ανάγκες νερό.

Στην Αίθουσα Γ εκτίθενται ευρήματα που σχετίζονται με τον δημόσιο και ιδιωτικό βίο κατά θεματικές ενότητες,όπως η κατοικία-γίνεται αναπαράσταση δωματίου από το Σπίτι με Σκάλες που αποκαλύφθηκε στην αρχαία Αιανή των ελληνιστικών χρόνων-η ενδυμασία και η υφαντική,οκαλλωπισμός,οι λατρείες,ο οπλισμός,τα νομίσματα,ο αθλητισμός,ενώ προς το πέρας της μεγάλης αυτής αίθουσας εκίθενται τα μοναδικά όστεινα περίτμητα πλακίδια του τάφου Ι και άλλα οστέινα και ελεφαντοστέινα αντικείμενα και τα πήλινα ειδώλια ανθρώπινων μορφών,που μας εισαγάγουν στην Αίθουσα Δ,όπου εκτίθενται τα χρυσά και αργυρά κοσμήματα,και τα υπόλοιπα ευρήματα από την νεκρόπολη των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων.

Στην Αίθουσα Ε εκτίθενται έργα πλαστικής με αγάλματα,στήλες και αρχιτεκτονικά μέλη και στην Αίθουσα ΣΤ αντικείμενα του 4ου αι. π.χ., από τα νεκροταφεία των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων.

Σε απόσταση 2 περίπου χιλιομέτρων δυτικά της Αιανής υπάρχει μία ειδυλλιακή τοποθεσία.Στον χώρο αυτόν και επάνω σε ένα μικρό βραχώδη λοφίσκο είναι χτισμένος ο ναος του Αγίου Δημητρίου.

Ο Άγιος Δημήτριος είναι ρυθμού βασιλικής έχει σχήμα τετράγωνο με διαστάσεις 6,75Χ6,30μ.,χωρίς την αψίδα.Η στέγη του είναι ξύλινη σαμαρωτή.Στο εσωτερικό του ο ναός χωρίζεται με δύο τοίχους σε τρία κλίτη.Το μεσαίο κλίτος είναι το υψηλότερο και μεγαλύτερο με πλάτος 3,10μ.Τα  άλλα δύο στα άκρα έχουν πλάτος 1,75μ.το καθένα και επικοινωνούν με το μεσαίο με δύο ασύμμετρα τοξωτά ανοίγματα.Νάρθηκα δεν έχει ο ναός,αν και φαίνεται,ότι παλαιότερα στην δυτική πλευρά,όπου είναι η κύρια είσοδος,υπήρχε προέκταση του κτηρίου μεταγενέστερα του αρχικού κτίσματος.

Από τους εξωτερικούς τοίχους του ναού διατηρούνται στην αρχική τους μορφή μόνο ο ανατολικός και ο δυτικός.Ο βόρειος και ο νότιος επανακτίσθηκαν μετά από προηγούμενη κατάρευση,λόγω της πολυκαιρίας και των βροχών.

Στον διαχωρισμό των κλιτών,έχει ομοιότητα με την βασιλική των Αγίων Αναργύρων και σε ένα μέρος με τον Άγιο Στέφανο της Καστοριάς.Στο ανατολικό μέρος μοιάζει με την βασιλική των Σερβίων και του Γαρδικίου.Δεν διαφέρει από τις όμοιες βυζαντινές βασιλικές της Ελλάδος και ακολουθεί την γνωστή διάταξη των χώρων.Έχει πέντε δίλοβα παράθυρα,που βρίσκονται στα αετώματα της ανατολικής πλευράς,επάνω από την αψίδα του Ιερού Βήματος και στον βόρειο και νότιο τοίχο.

Στο εξωτερικό της κεντρικό κλίτος είναι διακοσμημένο με τοιχογραφίες παραστάσεων από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη και διαφόρων Αγίων.Αξίζει να σημειωθεί οτι οι τοιχογραφίες αυτές έχουν γίνει σε δύο διαφορετικές εποχές.

Οι παλαιότερες τοιχοφραφίες,οι οποίες αποκαλύφθηκαν επειδή έπεσε το δεύτερο στρώμα που τις είχε καλύψει,έγιναν στα τέλη του 11ου αιώνα,την εποχή δηλαδη της ανεγέρσεως του ναού.Το δεύτερο στρώμα των τοιχογραφιών χρονολογικά ανήκει στα τέλη του 15ου αιώνα.

Το τέμπλο του ναού,δεν έχει καμία καλλιτεχνική αξία,οι φορητές εικόνες που υπήρχαν όμως σε αυτό ήταν αρκετά σπουδαίες,τις οποίες τις μετέφεραν παλίοτερα οι επίτροποι για να τις προφυλάξουν από τα αρπάκτικά χέρια αρχαιοκάπηλων,στην εκκλησία της Παναγίας.Μία από αυτές,μεταφέρθηκε το χρονολογικό έτος 1960 στην Κοζάνη και κοσμεί σήμερα την Συλλογή Βυζαντινών Εικόνων της Ιεράς Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης.

Στο κέντρο του χωριού και στο ανατολικό άκρο της πλατείας βρίσκεται ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, γνωστός σήμερα ως “Παναγία της Αιανής”.

Ο ναός της Παναγίας είναι καθαρώς βυζαντινής τέχνης.Επισκευάσθηκε κατά καιρούς αλλά διατήρησε την αρχική του μορφή και δεν παρουσιάζει σημαντικές αλλοιώσεις.

Όλο το κτήριο έχει σχήμα ορθογώνιο,χωρίζεται σε κυρίως ναό,νάρθηκα και εξωνάρθηκα και καλύπτεται από αμφίκλινη στέγη.

Το σύνολο του κτίσματος διακρίνεται για την απλότητα του.Κύριες και μοναδικές διακοσμήσεις των μεγάλων εξωτερικών επιφανειών των τοίχων είναι τα μεγάλα αψιδώματα,τα οποία καταλαμβάνουν όλο το πλάτος των τοίχων(βόρειου,νότιου και δυτικού)και περιβάλλουν τα τρίλοβα παράθυρα του νότιου και βόρειου τοίχου.

Οι τοίχοι είναι χτισμένοι κατά το ισοδομικό σύστημα δομής,με ορθογώνιους πώρινους λίθους που χωρίζονται σε ζώνες μεταξύ τους από μία ή περισσότερες σειρές μεγάλων ή μικρών πλινθών κατά το βυζαντινό σύστημα.Οι βόρειος και νότιος τοίχοι στο ανατολικό τους μέρος απολήγουν από παχείς πεσσούς και στη συνέχεια προεκτείνονται μέχρι την πεταλοειδή κεντρική κόγχη του Αγίου Βήματος,όπου σχηματίζουν ο καθένας από μία μικρή ημικυκλική κόγχη.

Η μεγάλη κόγχη του Ιερού Βήματος έχει μορφή οξυκόρυφου τόξου στο μέσο του οποίου υπάρχει μονόλοβο παράθυρο,κλειστό σήμερα.

Τα τρίλοβα παράθυρα του νότιου τοίχου στηρίζονται με κιονόκρανα και επιθήματα.Σήμερα είναι κλεισμένα με τοίχο και μόλις που διακρίνονται.Το κλείσιμο τους έγινε παλαιότερα για να στηριχθεί ο ναός.

Στο βόρειο τοίχο αντί του τρίλοβου παράθυρου υπάρχει θύρα πλάτους 1,10μ.,κλεισμένη σήμερα με τοίχο.Παράπλευρα της θύρας αυτής ανοίγεται τόξο πλάτους 2,10μ. και πραγματικό ύψος 1,95μ.Το αψίδωμα αυτό φαίνεται,ότι ήταν συνέχεια τοξωτού και καμαρωτού κτίσματος,το οποίο χρησίμευε ως αρκοσόλιο τάφου του κτήτορα ή κάποιου άλλου σημαντικού προσώπου.Στην ανατολική γωνία του βορείου τοίχου υπάρχει παλαιά δεξαμενή.

Το εσωτερικό του ναού καλύπτεται από τοιχογραφίες του Σαμαριναίου ζωγράφου Δημήτριου Αδάμου πιτένη,που έγιναν το έτος 1877 επί των παλαιότερων της βυζαντινής εποχής.Εντύπωση προκαλεί στο εσωτερικό του ναού,η ύπαρξη τρίβηλου για την επικοινωνία του νάρθηκα με τον κυρίως ναό.Το τρίβηλο είναι σπανιώτατο στην βυζαντινή ναοδομία και αποτελεί επιβίωση της τέχνης των παλαιοχριστιανικών βασιλικών.

Χρονολογία ανεγέρσεως του ναού δεν υπάρχει,αλλά από τα στοιχεία δομής του κτηρίου,την απλότητα του,τα μεγάλα αψιδώματα των τοίχων,τα τρίλοβα παράθυρα,την κόγχη,το γλυπτικό διάκοσμο των κιονόκρανων και γενικώς από όλα τα αρχιτεκτονικά,μορφολογικά και διακοσμητικά στοιχεία,τα οποία συγκρίνονται με άλλους ναούς χρονολογημένους,βγαίνει το συμπέρασμα οτι ο ναός της Παναγίας χτίστηκε κατά την εποχή δηλαδή των Κομνηνών.

Ο ναός της Παναγίας ήταν μοναστηριακός και αυτό το επιβεβαιώνουν η ύπαρξη του νάρθηκα,της κινστέρνης,του παλιού περίβολου και των κελλιών που βρίσκονται στο εσωτερικό του,καθώς και οι τάφοι δύο μοναχών που ήταν έξω από το Ιερό Βήμα.Το πότε έπαψε όμως να είναι μοναστήρι είναι άγνωστο.